Franczyza w Polsce. Portal wiedzy o franczyzie, franchisingu, systemach sieciowych. Franczyza, franchising w praktyce.

Na pytania o umowę franczyzową odpowiada Andrzej Krawczyk, prawnik z ponad 10. letnim doświadczeniem w doradztwie w zakresie franchisingu, Partner Zarządzający Akademii Rozwoju Systemów Sieciowych.

Czy istnieją dokumenty prawne, które dotyczą franchisingu w Polsce?
W Polskim prawie nie ma jednego aktu prawnego kompleksowo regulującego działalność franczyzową. Akty prawne, które regulują działalność w oparciu franczyzę w Polsce możemy podzielić na 3 grupy.
Pierwszą z nich stanowią przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności jego części ogólnej oraz dotyczące zobowiązań. Należy przy tym pamiętać, że umowa franczyzowa jest tzw. umową nienazwaną, czyli taką, która nie jest zdefiniowana w kodeksie cywilnym czy innym akcie rangi ustawowej. Możliwość zawierania umów franczyzowych wynika ze swobody umów przyjętej w prawie cywilnym (art. 353¹ KC).
Drugą grupę przepisów stanowi ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 listopada 2007 roku w sprawie wyłączenia niektórych rodzajów porozumień wertykalnych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję. Jest to jedyny w polskim prawie akt, który bezpośrednio wymienia franchising używając określenia „dystrybucja franchisingowa”.
Trzecia grupa przepisów to ustawa o własności przemysłowej regulująca, między innymi, kwestie związane z rejestracją oraz udzielaniem licencji na korzystanie ze znaków towarowych.
To nie wszystkie, ale najistotniejsze przepisy, o których trzeba pamiętać prowadząc działalność w oparciu o sieć franczyzową.

Ważnym dokumentem, który reguluje stosunki pomiędzy franczyzodawcą, a franczyzobiorcą jest umowa franczyzowa. Co powinien zawierać taki dokument?
Umowa franczyzowa powinna regulować następujące kwestie:
-  okres jej obowiązywania, który powinien być na tyle długi aby umożliwić franczyzobiorcy odzyskania zainwestowanych przez niego środków;
- zasady korzystania przez franczyzobiorcę z udostępnionej mu własności intelektualnej franczyzodawcy, a w szczególności znaków towarowych franczyzodawcy;
-  wysokość i sposoby płatności opłat franczyzowych na rzecz franczyzodawcy
- wskazanie terenu działania franczyzobiorcy;
- prawa i obowiązki franczyzobiorcy związane z prowadzeniem działalności zgodnie z koncepcją udostępnioną mu przez franczyzodawcę;
- określeniu zakresu wsparcia jakie będzie udzielane franczyzobiorcy przez franczyzodawcę;
- szkolenia dla franczyzobiorcy i jego personelu;
- zakres i metody kontroli działalności franczyzobiorcy przez franczyzodawcę;
- poufność informacji udostępnionych franczyzobiorcy;
- warunki na jakich możliwe będzie przeniesienie praw i obowiązków wynikających z umowy;
- warunki rozwiązania umowy oraz zobowiązania stron związane z jej rozwiązaniem;
- procedurę rozstrzygania sporów, które mogą pojawić się w trakcie współpracy;

Jak z tego widać umowa franczyzowa jest rozbudowanym dokumentem, który nakłada na franczyzobiorcę więcej obowiązków niż na franczyzodawcę. Nie powinno to jednak dziwić, ponieważ to franczyzodawca udostępnia franczyzobiorcy swoją markę i koncepcję działalności i musi zadbać aby były one wykorzystywane w prawidłowy sposób. Dlatego właśnie dobrze skonstruowana umowa franczyzowa zawsze będzie stawiać franczyzodawcę w uprzywilejowanej pozycji względem jego franczyzobiorców.

Na jakie elementy umowy szczególnie powinien zwrócić uwagę franczyzobiorca? Chodzi tutaj o te elementy umowy, które najczęściej są szczególnie niekorzystne dla niego, albo te, w których kryje się najwięcej pułapek dla jego biznesu.
Przede wszystkim franczyzobiorca powinien zadbać aby okres obowiązywania umowy był na tyle długi aby umożliwił mu przynajmniej odzyskanie zainwestowanych środków. Z tego powodu dla franczyzobiorców, wbrew temu co często sami oni uważają, nie są korzystne umowy zawierane na czas nieokreślony z dwu czy nawet trzymiesięcznym okresem wypowiedzenia, ponieważ nie dają im one pewności uzyskania zwrotu z poniesionych inwestycji.
Ważne jest także aby jego prawa i obowiązki były precyzyjnie opisane w umowie. To jest być może banalne stwierdzenie, ale wiele konfliktów powstaje właśnie w wyniku odmiennej interpretacji zbyt ogólnikowych zapisów umowy.

I analogicznie, na co powinien zwrócić uwagę franczyzodawca?
Franczyzodawca zadbać o to aby jego know-how, które jest przekazywane franczyzobiorcy było jak najlepiej chronione przed dostaniem się w niepowołane ręce. Znane są przypadki, gdy franczyzodawcy ponieśli wymierne straty w wyniku nielojalności franczyzobiorców, którzy przekazali poufne dane dotyczące systemu konkurentom franczyzodawcy. Z tego samego względu franczyzodawca powinien zadbać aby jego franczyzobiorcy nie prowadzili działalności konkurencyjnej. Ważnym elementem jest także prawidłowe wyznaczenie obszaru, na którym franczyzobiorca będzie prowadził swą działalności tak aby potencjał handlowy sieci franczyzowej był właściwie wykorzystany.

Z jakimi opłatami powinien się liczyć franczyzobiorca i jaka mniej więcej jest łączna wartość takiej opłaty?
Franczyza funkcjonuje wielu, bardzo odmiennych branżach, co powoduje duże różnice w rozwiązaniach stosowanych w tym zakresie. Zazwyczaj franczyzobiorca musi zapłacić opłatę wstępną za możliwość wejścia do sieci. Dobrą praktyką, choć nigdzie nie spisaną, jest to, że opłata wstępna nie powinna przynosić franczyzodawcy zysku, a jedynie pokryć koszty poniesione na tworzenie sieci, rekrutację franczyzobiorcy i jego przeszkolenie. Przyjmuje się, że opłata ta wynosi około 10 proc. kosztów inwestycji wstępnej, jaką ponosi franczyzobiorca. Nie jest to jednak sztywna reguła.
W trakcie działalności franczyzodawca pobiera opłaty bieżące. Są one naliczane najczęściej jako procent od obrotu realizowanego przez franczyzobiorcę, w granicach 5 proc. To oczywiście zależy od branży i rentowności danej działalności. Są też systemy z opłatami stałymi. Takie rozwiązanie  często jest spotykane  np. w branży spożywczej. Mamy też system mieszany, czyli opłatę stałą powiększoną o procent od obrotu. Jeszcze inna praktyka ma miejsce np. w branży fryzjerskiej, gdzie wysokość opłaty franczyzowej zależy od liczby foteli fryzjerskich znajdujących się w prowadzonym przez franczyzobiorcę salonie.
Trzecią opłatą, jaka może się pojawić, jest opłata marketingowa, zarówno jako procent od obrotu, opłata stała czy też wliczona w opłatę bieżącą. Zdarzają się też, i to często, przypadki, że opłaty licencyjne w ogóle nie są pobierane.

Jakie są prawa i obowiązki franczyzobiorcy, czyli czego może wymagać od franczyzodawcy?
Franczyzobiorca powinien wymagać od franczyzodawcy udostępnienia mu pełnego know-how związanego z prowadzeniem działalności w oparciu o koncepcję franczyzodawcy. Powinno się to odbyć poprzez przekazanie franczyzobiorcy podręcznika operacyjnego systemu franczyzowego oraz cykl szkoleń. Istotne jest także wsparcie ze ztrony franczyzobiorcy na etapie uruchamiania przez franczyzobiorcę jego placówki.
Natomiast w późniejszym okresie franczyzodawca powinien służyć franczyzobiorcy wsparciem i pomocą w rozwiązywaniu problemów pojawiających się w trakcie działalności oraz regularnie go szkolić z nowych rozwiązań wprowadzanych do systemu.

A czy franczyzobiorca może domagać się w umowie zapisu o wyłączności terytorialnej?
Określenie terytorialnego zasięgu umowy, łącznie z nadaniem wyłączności terytorialnej określonemu obszarowi, jest obok wyboru lokalizacji jedną z najważniejszych części strategii każdego franczyzodawcy.
Franczyzzobiorca przed ryzykiem konkurencji w ramach tej samej sieci może się zabezpieczyć ustalając z franczyzodawcą zakres wyłączności terytorialnej, która zostanie przyznana franczyzobiorcy. W ten sposób będzie miał on pewność, że na tym obszarze nie będą powstawały placówki tej samej sieci.

Jaki jest standardowy okres świadczenia umowy?
Najczęściej spotykamy się umowami zawieranymi na okres 5 lat, choć bywają także i umowy 25 letnie.

Jakie powinny znaleźć się zapisy w umowie w kwestii rozwiązania umowy?
Przede wszystkim należy zadbać aby zostały precyzyjnie opisane sytuacje, których zaistnienie może stanowić podstawę do rozwiązania umowy przed upływem okresu na który została zawarta. Należy także pamiętać o zapisach regulujących stosunki pomiędzy stronami po rozwiązaniu umowy. W wyniku rozwiązania umowy franczyzobiorca z reguły będzie musiał podjąć niezbędne kroki, które zapewnią, że nie będzie już kojarzony z franczyzodawcą. Nie będzie on mógł dłużej korzystać ze znaku towarowego bądź nazwy handlowej i innych praw własności intelektualnej należących do franczyzodawcy. Ponadto często franczyzobiorca jest zobowiązywany do niepodejmowania przez określony czas działalności konkurencyjnej w stosunku do franczyzodawcy.

Odpowiedź na te i inne pytania odnośnie uregulowań prawnych franczyzy i nie tylko znajdziecie Państwo w dziale ZAPYTAJ.

Redakcja, 2 grudnia 2008 r.