Franczyza w Polsce. Portal wiedzy o franczyzie, franchisingu, systemach sieciowych. Franczyza, franchising w praktyce.

Mija 20 lat obecności franczyzy na rynku polskim. Przyjrzyjmy się sieciom, które przez ten czas pojawiły się na naszym rynku. Niektóre świetnie sobie radzą i dobrze prosperują, ale jest też gros całkowitych niewypałów i firm, o których już nikt nie pamięta, a zapowiadały się obiecująco. Spróbujmy poszukać odpowiedzi dlaczego tak się stało, co spowodowało klęskę, a czemu inne firmy odniosły sukces.

Największe i równocześnie najstarsze systemy franczyzowe w Polsce to placówki agencyjne PKO Banku Polskiego oraz Poczty Polskiej. Do systemów, które odnosiły sukcesy w ostatnich latach należy zaliczyć w branży odzieżowej Reserved, Cropp Town i House, a w branży spożywczej supermarkety Intermarche, sklepy Lewiatan i Delikatesy Centrum. W gastronomii dobrze rozwija się sieć pizzerii Da Grasso, która działa bardziej jak luźne stowarzyszenie franczyzobiorców niż dobrze skonstruowana sieć franczyzowa, ale paradoksalnie być może właśnie dlatego odnosi sukcesy. Także koncerny paliwowe Orlen, BP, Statoil i Lotos mają dobre oferty franczyzowe dla właścicieli stacji paliwowych. Z kolei wśród systemów bankowych na wyróżnienie zasługują propozycje Polbanku i Getin banku. Ciekawym przykładem z naszego podwórka na nowatorskie zastosowanie franczyzy są przykłady mediów takich jak radio Eska czy RMF Maxxx. Dzięki wykorzystaniu franczyzy integrują one pod swoją marką rozgłośnie regionalne i w ten sposób  zwiększają zasięg swojej stacji bez konieczności ubiegania się o nowe koncesje. Spośród nowych ofert na rynku szansę na odniesienie sukcesu mają, w moim odczuciu, między innymi sieć przedszkoli Zielona Ciuchcia, salony auto detailingu Smart+ czy delikatesy Milea prowadzone przez Emperia Holding.
Natomiast do największych i najlepiej działających franczyz o zasięgu międzynarodowym należą bez wątpienia takie marki jak Subway, Pizza Hut, KFC, Mc Donald’s, Dunkin’ Donuts, 7-Eleven, InterContinental Hotels, Mail Boxes Etc. czy Domino’s Pizza.

Dlaczego się nie udało?
Przyczyny nieudanych franczyz można podzielić na kilka grup.
Na początku powiedzmy o niedostosowaniu konceptu, a w szczególności oferty towarowej czy usługowej do realiów rynkowych. Do tej grupy możemy zaliczyć supermarkety REMA 100, które w latach 90. były prawie na każdym rogu. No właśnie… Kolejne sklepy tej sieci otwierały się niemalże jeden obok drugiego, co powodowało, że same ze sobą konkurowały. Poza tym żywcem przeniesiony z Norwegii koncept okazał się całkowicie  niedopasowany do polskich realiów.

Inną przyczyną porażki franczyzy może się okazać źle skonstruowana, zbyt restrykcyjna albo wreszcie za droga oferta franczyzowa. Ten problem dotyczy głównie zagranicznych systemów franczyzowych, które próbują wejść na nasz rynek nie uwzględniając jego specyfiki. Przykłady to szkoły językowe EF English First, hipermarkety budowlane OBI, warsztaty samochodowe Midas czy sieci pośredników nieruchomościowych Coldwell Banker i Century 21. Z tych samych powodów zdecydowanie wolniej niż to było zakładane, rozwijają się sieci takich franczyzowych potentatów jak Sandlers Sales Institute, Mail Boxes Etc. czy Subway.
Spośród ofert franczyzowych firm o polskim rodowodzie można tu wymienić oferty franczyzowe Empiku, Vision Express czy Pizza Dominium.

Kolejny problem to systemy tzw: „sezonowe”, które powstały w okresie chwilowej mody na dany towar, usługę, czy powstały w oparciu jedynie o wizerunek jakiejś znanej postaci. Do pierwszej grupy można zaliczyć liczne sieci okienek kasowych zajmujących się pośrednictwem w opłacaniu rachunków, które 4-5 lat temu powstawały jak grzyby po deszczu a do dzisiaj przetrwały nieliczne z nich. Swego czasu głośno było o upadłości Agencji Finansowej Grosik, a sieć Polska Agencja Finansowa zmieniła nazwę i profil działalności i obecnie jako PAF Operator Pocztowy próbuje konkurować z Pocztą Polską na rynku przesyłek pocztowych.
Z kolei przykładem oferty franczyzowej, która się nie powiodła, pomimo wsparcia jej wizerunkiem sławnych postaci były Restauracje „Prohibicja” należące do aktorów Zamachowskiego, Lindy, Malajkata i Kondrata.

Kilka franczyz upadło przez błąd popełniony przez franczyzodawcę. Firma Multisoft w latach 90. z powodzeniem prowadziła sieć dyskontów obuwniczych „U Szewczyka” i z powodzeniem konkurowała z sieciami CCC i Ambra. Jednak właścicielom zamarzyła się sieć supermarketów obuwniczych „Max&Max”, która wymagała dużych nakładów finansowych, a franczyzodawca nie miał doświadczenia w prowadzeniu handlu obuwiem na dużych powierzchniach w centrach handlowych. W efekcie w sklepach hulał wiatr, a firma Multisoft zbankrutowała pociągając za sobą na dno swoich franczyzobiorców.

Z kolei w przypadku sieci sklepów z herbatą Akso – dynamiczny rozwój sieci przerósł jej właściciela, który nie byłą w stanie zapewnić odpowiedniego zatowarowania nowopowstającym sklepom. W sieci Foto Stop, która należała do dystrybutora sprzętu fotograficznego, firmy Euro Color - trudności franczyzodawcy z płynnością finansową wynikające z obniżającego się poziomu marż na rynku hurtowym-  doprowadziły do jego bankructwa. W konsekwencji sieć Fotostop także zniknęła z rynku.

Światowe porażki
Przykładów porażek franczyzowych na świecie można znaleźć wiele, szczególnie na rynku amerykańskim. Wiele firm ogłaszało rozpoczęcie budowy systemu franczyzowego, po czym okazywało się, że nie ma chętnych na ich licencje. Podanie ich nazwy nic jednak nie powie polskiemu czytelnikowi.
W 1990 roku szerokim echem na całym świecie odbiło się bankructwo sieci „7-Eleven”. Jej majątek został wówczas przejęty przez jej japońskiego franczyzobiorcę, który do dzisiaj kontroluje jej działalność. W chwili obecnej sieć ta prowadzi ponad 33 tys. sklepów na całym świecie i w dorocznym rankingu Franchise 500 publikowanym przez magazyn Entrepreneur została uznana za najlepszy światowy system franczyzowy.

Franczyza – kiedy warto?
Z punktu widzenia firm, które planują budowę systemu franczyzowego istotne jest aby model biznesu, który chcą zaproponować franczyzobiorcom nie był zbytnio skomplikowany a tym samym nie wymagał wysokich nakładów inwestycyjnych i długotrwałych szkoleń. Ważne jest także, co być może zabrzmi banalnie, aby sprzedawać innym sprawdzony w praktyce pomysł na biznes, bo jest to istotą franczyzy. O tym, że jest to bardzo istotne boleśnie przekonało się na własnej skórze wielu producentów i hurtowników, którzy nie mając własnych placówek i nie mając doświadczenia w handlu detalicznym próbowali budować sieci franczyzowe.
Natomiast osoby myślące o zakupie licencji franczyzowej powinny pamiętać, że kupując ją związują się z franczyzodawcą na wiele lat. Dlatego też decyzja ta powinna być starannie przemyślana i nie powinna być podejmowana pod wpływem impulsu czy namowy przedstawiciela franczyzodawcy.

Andrzej Krawczyk
Kasia Foks
27 listopada 2008 r.